انجمن علمی جنگلبانی ایران مجله جنگل ایران 2008-6113 17 3 2025 11 22 Studying the diversity and abundance of microhabitats in old growth trees in pure beech type in the northern forests of Iran (case study: Baharbon district of Nowshahr Kheyrud Forest) بررسی تنوع و فراوانی خردزیستگاه‌های درختان کهنسال تیپ راش خالص در جنگل‌های شمال ایران (مطالعۀ موردی: بخش بهاربن جنگل خیرود نوشهر) 365 379 231949 10.22034/ijf.2025.500986.2032 FA زهرا ویسی دانشجوی کارشناسی ارشد علوم زیستی جنگل، گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. محسن جوانمیری‌پور استادیار، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، استان کرمانشاه، کرمانشاه، ایران. وحید اعتماد دانشیار، گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. شعبان قلندرآیشی استادیار، گروه آمار، دانشکدۀ علوم فنی و مهندسی، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران. 0000-0002-8849-0838 Journal Article 2025 02 04 Introduction: The study of the habitat value of old trees is crucial, as they are key factors in the structural heterogeneity of natural forest stands and play significant ecological and habitat roles. This research aims to investigate the microhabitat value of thick, old trees within the pure oriental beech type in the Baharbon district of the Kheyrud Forest. Material and methods: Using forest cruising in a pure beech stand, 30 veteran trees were randomly identified and examined. Variables such as tree species with microhabitats and the types of observed microhabitats-including Wood pecker cavity, trunk base rot hole, buttress root concavity, canker, micro soil, trunk cavity, branch hole, crack in the bark, nest, stem fungi, crack in the stem and dead wood-were recorded. The frequency and microhabitat value of the veteran trees were then analyzed. Results: The results of the study indicated that the stem gall microhabitat had the highest frequency among the observed microhabitat types, accounting for 22.16% of the total 1,530 recorded instances. In contrast, the branch cavity with 0.65% had the lowest frequency. The distribution of microhabitats among the three tree species -Acer velutinum Boiss., Fagus orientalis Lipsky., and Alnus subcoradata C.A.Mey - was 53.79%, 27.12%, and 19.08%, respectively. The highest frequency of microhabitats for Acer velutinum and Alnus subcoradata was associated with the stem gall, at 22.16% and 21.91%, respectively. In contrast, for Fagus orientalis, the highest frequency was observed for the large trunk cavity, at 17.83%. The lowest frequency of microhabitats for all three species- Acer velutinum, Alnus subcoradata , and Fagus orientalis -was associated with nesting sites, at 0.60%, 1.02%, and 0.72%, respectively. The branch cavity was entirely absent in beech. The highest frequency of various microhabitat elements was observed in - Acer velutinum within the macro class, with nine recorded instances. In contrast, the lowest frequency was observed in alder within the mega class, with only two instances. Additionally, the highest frequency of microhabitat elements in the mega class was recorded in Acer velutinum, with 11 instances. Conversely, the lowest frequency within the mega class was again observed in alder, with only two instances. Analysis of the frequency of habitat tree types using ANOVA at a 99% confidence level (p < 0.01) in pure beech stands revealed a statistically significant difference among the 12 studied groups. Conclusion: The present study highlights the unique role of veteran trees-particularly Carpinus betulus and Alnus subcordata species-in the formation and diversity of forest microhabitats. These trees, due to their specific physiological, structural, and genetic characteristics-such as thick bark, wide crowns, heartwood decay, and gall formation-host a variety of habitat components critical for numerous organisms, including saproxylic species, birds, and epiphytes. The findings also suggest that focusing specifically on veteran trees, rather than conducting a general assessment of trees with microhabitats, may yield different results compared to some previous studies. In this study, the maple species was identified as the most prominent macrohabitat tree and, due to its high diversity of habitat features, has the potential to be considered a "macrohabitat tree." Therefore, in management programs-such as logging and exploitation operations-special attention should be paid to the habitat value of veteran trees and their role in the sustainability of forest stands. مقدمه: درختان کهنسال از مهم‌ترین عوامل ناهمگنی ساختاری در توده‌های جنگلی طبیعی هستند و نقش‌های بوم‌شناختی و زیستگاهی فراوانی در جنگل دارند. <span style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 8.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: Symbol; mso-hansi-font-family: Symbol; color: black; mso-color-alt: windowtext; letter-spacing: -.2pt; background: white;"> این پژوهش تلاش دارد تنوع و زادآوری خردزیستگاه‌های درختان قطور و کهنسال تیپ راش خالص را در بخش بهاربن جنگل خیرود بررسی کند. <span lang="FA" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 8.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: Symbol; mso-hansi-font-family: Symbol; color: black; mso-color-alt: windowtext; background: white;">مواد و روش: <span lang="FA" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 8.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: Symbol; mso-hansi-font-family: Symbol; color: black; mso-color-alt: windowtext; background: white;">با استفاده از جنگل‌گردشی در تیپ راش خالص، ۳۰ اصله درخت کهنسال به‌صورت تصادفی شناسایی و بررسی شد. متغیرهایی مانند گونۀ درختان دارای خردزیستگاه و نوع خردزیستگاه مشاهده‌شده مانند حفره‌های دارکوب، حفره‌های روی تنۀ اصلی، حفره‌های روی شاخۀ درختان، حفره‌های روی گورچۀ درخت (بزرگ)، شکاف روی پوست، غده یا رشد اضافی روی تنه، آشیانه، ریزخاک، حفره‌های روی گورچۀ درخت (کوچک)، قارچ‌های تنه‌ای و شکاف تنه‌ای ثبت و فراوانی ارزش خردزیستگاهی درختان کهنسال بررسی شد. یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان داد که خردزیستگاه غدۀ روی تنه با ۱۶/۲۲ درصد مجموع ۱۵۳۰ شکل از انواع خردزیستگاه‌های مشاهده‌شده، بیشترین فراوانی و حفرۀ روی شاخه با ۶۵/۰ درصد کمترین فراوانی را داشت. فراوانی خردزیستگاه‌های موجود برای گونۀ پلت (Acer velutinum Boiss.)، راش (Fagus orientalis Lipsky.) و توسکای ییلاقی (Alnus subcordata C.A.Mey) به‌ترتیب ۷۹/۵۳، ۱۲/۲۷ و ۰۸/۱۹ درصد است. بیشترین فراوانی خردزیستگاه‌ها برای گونه‌های پلت و توسکای ییلاقی مربوط به غدۀ روی تنه به‌ترتیب ۱۶/۲۲ و ۹۱/۲۱ درصد بود، درحالی ‌که در گونۀ راش حفرۀ روی گورچه (بزرگ) با ۸۳/۱۷ درصد بیشترین فراوانی را داشت. کمترین فراوانی خردزیستگاه‌ها برای هر سه گونۀ پلت، توسکای ییلاقی و راش مربوط به آشیانه به‌ترتیب ۶۰/۰، ۰۲/۱ و ۷۲/۰ درصد بود. حفرۀ روی شاخه نیز در گونۀ راش فاقد فراوانی بود. بیشترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونۀ پلت و در طبقۀ کلان با 9 مورد و کمترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونۀ توسکای ییلاقی و در طبقه خیلی کلان با ۲ مورد مشاهده شد. بیشترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونۀ پلت و در طبقۀ خیلی کلان با ۱۱ مورد و کمترین فراوانی عناصر خردزیستگاهی در گونۀ توسکای ییلاقی و در طبقۀ خیلی کلان با ۲ مورد دیده شد. بررسی فراوانی درختان زیستگاهی با استفاده از آزمون آنالیز واریانس (ANOVA) در سطح احتمال ۹۹ درصد (۰۱/۰) در تیپ راش خالص نشان‌دهندۀ معنی‌داری در بین ۱۲ گروه بررسی‌شده است. نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر نقش منحصربه‌فرد درختان کهنسال، به‌ویژه گونه‌های پلت و توسکای ییلاقی را در شکل‌گیری و تنوع خردزیستگاه‌های جنگلی نشان می‌دهد. این درختان به‌دلیل ویژگی‌های فیزیولوژیکی، ساختاری و ژنتیکی خاص خود مانند ضخامت پوست، تاج گسترده، پوسیدگی درون‌چوب و شکل‌گیری غده‌ها، میزبان مؤلفه‌های زیستگاهی متعددی هستند که برای بسیاری از موجودات از جمله گونه‌های ساپروکسیلیک، پرندگان و اپی‌فیت‌ها اهمیت حیاتی دارد. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهند که تمرکز بر درختان کهنسال به‌جای بررسی کلی درختان دارای خردزیستگاه، می‌تواند نتایج متفاوتی نسبت به برخی از پژوهش‌های قبلی ارائه دهد. گونۀ پلت برجسته‌ترین کلان‌زیستگاه در این پژوهش معرفی شد که به‌دلیل تنوع زیاد ویژگی‌های زیستگاهی، قابلیت تبدیل به «کلان‌زیستگاه درختی» را دارد. بنابراین در برنامه‌های مدیریتی مانند عملیات قطع و بهره‌برداری باید به ارزش زیستگاهی درختان کهنسال و نقش آنها در پایداری توده‌های جنگلی توجه ویژه‌ای داشت.

https://www.ijf-isaforestry.ir/article_231949_41dc109debe0bb6a75e7ce4ee59df46b.pdf